«Խաղաղության ձգտելը չի նշանակում մոռանալ». Գուրգեն Սարգսյան

Գուրգեն Սարգսյանը պնդում է, որ Հայաստանի պետականության ամրապնդումն ու հայ ժողովրդի պատմական հիշողության պահպանումը չպետք է ներկայացվեն որպես իրար հակասող նպատակներ։ Նրա խոսքով՝ «խաղաղության ձգտելը չի նշանակում մոռանալ», իսկ պատմական հիշողության պահպանումը պարտադիր չէ, որ վերածվի տարածքային կամ քաղաքական պահանջի։

Հոդվածում նշվում է, որ հարցն առավել հրատապ է դարձել 2020 թվականի Արցախյան պատերազմից և 2023 թվականին Արցախի հայ բնակչության բռնի տեղահանումից հետո։ Հեղինակը գրում է, որ Հայաստանի կառավարության առաջնահերթությունները՝ անվտանգությունը, միջազգայնորեն ճանաչված սահմանները, տնտեսական զարգացումն ու կայունությունը, հասկանալի են փոքր պետության բարդ աշխարհաքաղաքական պայմաններում։

Միաժամանակ Սարգսյանը տարբերակում է Հայաստանի Հանրապետությունն ու հայ ժողովրդին։ Նրա ձևակերպմամբ՝ հանրապետությունը հստակ սահմաններով ինքնիշխան պետություն է, իսկ հայ ժողովուրդը պատմամշակութային հանրույթ է, որի ինքնությունն անցնում է այդ սահմաններից՝ պատմության և Սփյուռքի միջոցով։ Այս տարբերակումը, ըստ հեղինակի, չի նշանակում տարածքային հավակնություններ կամ միջազգային պարտավորությունների անտեսում։

Հոդվածում ընդգծվում է, որ քաղաքական պրագմատիզմը չպետք է վերածվի «պատմական ամնեզիայի»։ Հայաստանը կարող է հարաբերություններ կառուցել Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի, եվրոպական երկրների և Միացյալ Նահանգների հետ՝ միաժամանակ պահպանելով Հայոց ցեղասպանության, Արցախի հայ բնակչության բռնի տեղահանության և հայկական մշակութային ժառանգության վերաբերյալ պատմական հիշողությունը։

Սարգսյանը նշում է, որ Հայոց ցեղասպանությունը, որը սկսվել է 1915 թվականին և շարունակվել հաջորդող տարիներին, շատ հայ ընտանիքների համար ոչ միայն պատմական իրադարձություն է, այլև ընտանեկան հիշողության ու ինքնության մաս։ Նա շեշտում է, որ այս հիշողությունը պահպանելը չի նշանակում ինքնիշխանություն պահանջել ներկայիս Թուրքիայի տարածքում գտնվող հողերի նկատմամբ։

Հեղինակը համեմատական օրինակներ է բերում Անատոլիայի հույների, պոնտացի հույների և Կիպրոսի հույն բնակչության փորձից՝ նշելով, որ պետությունների միջև դիվանագիտական հարաբերությունները չեն վերացնում ժողովուրդների պատմական վիրավորանքներն ու մշակութային հիշողությունը։ Այդ համեմատությունները, ըստ նրա, չեն նույնացնում հայկական, հունական և կիպրական պատմությունները, այլ ցույց են տալիս, որ պրագմատիկ դիվանագիտությունն ու պատմական ինքնության պահպանումը կարող են գոյակցել։

Հոդվածում առանձնացվում է նաև Հայաստանի և Սփյուռքի դերերի տարբերությունը։ Հայաստանը, ըստ Սարգսյանի, պետք է կենտրոնանա քաղաքացիների անվտանգության, տնտեսական զարգացման և պետական ինստիտուտների ամրապնդման վրա, մինչդեռ ակադեմիական ու մշակութային կառույցները Հայաստանում և Սփյուռքում պետք է պահպանեն պատմական ապացույցները, զարգացնեն հետազոտությունները և փոխանցեն այդ փորձը հաջորդ սերունդներին։ Այս համատեքստում նշվում են Մատենադարանը, Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը և Զորյան ինստիտուտը։

Թուրքիայի հետ հարաբերությունների վերաբերյալ հեղինակը տարբերակում է թուրքական պետությունն ու Թուրքիայի քաղաքացիներին՝ նշելով, որ պետության քաղաքականությունը կարելի է քննադատել՝ առանց երկրի բոլոր քաղաքացիներին հավաքական պատասխանատվություն վերագրելու։ Նա նաև գրում է, որ հաշտեցումը չի կարող կառուցվել ժխտողականության կամ լռության վրա, իսկ Թուրքիայի քաղաքացիների, գիտնականների և քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների հետ երկխոսությունը չպետք է նշանակի Հայոց ցեղասպանության ուսումնասիրությունից կամ դրա ճանաչմանն ուղղված ջանքերից հրաժարում։

Սարգսյանի գնահատմամբ՝ «Իրական Հայաստան» հասկացությունը կարող է օգտակար լինել, եթե այն նշանակում է անվտանգ, խաղաղ, կենսունակ և բարգավաճ պետություն կառուցելու ձգտում։ Այն խնդրահարույց է դառնում, եթե օգտագործվում է հայ ժողովրդի պատմական ինքնությունը սահմանափակելու կամ ազգային հիշողությունը պետականության համար խոչընդոտ ներկայացնելու նպատակով։

Հոդվածի եզրակացությամբ՝ Հայաստանի Հանրապետությունն ու հայ ժողովուրդը ունեն տարբեր, սակայն փոխլրացնող դերեր․ պետությունը պետք է պաշտպանի քաղաքացիներին և ապահովի երկրի ապագան, իսկ ազգը՝ պահպանի պատմությունը, լեզուն, մշակույթն ու հավաքական հիշողությունը։ Նյութում ներկայացված տեսակետները Գուրգեն Սարգսյանի անձնական կարծիքն են և չեն արտացոլում Զորյան ինստիտուտի պաշտոնական դիրքորոշումը։

Աղբյուր՝ aravot.am