Ծիծեռնավանքը կրկին գերության մեջ է՝ վտանգված ավելի, քան երբևէ

Աղավնո գետի վերին հոսանքի շրջանում գտնվող Ծիծեռնավանքը վաղ միջնադարից հայտնի սրբավայր է։ Համալիրը ներառում է Սուրբ Գևորգ եռանավ, թաղակապ բազիլիկ տաճարը, որը, ըստ ճարտարապետական հորինվածքի, կառուցվել է IV դարում՝ ավելի վաղ գոյություն ունեցած հեթանոսական տաճարի հիմքերի վրա։

1993 թվականին Աղավնոյի հովտի ազատագրումից հետո պատմական Ծիծեռնավանք գյուղը վերահայացավ։ Այդ ժամանակ կիսաքանդ վիճակում կանգուն էր մոտ 1600-ամյա եկեղեցին։ 1998-2000 թվականներին վանական համալիրում պեղումներ իրականացվեցին հնագետ Հակոբ Սիմոնյանի ղեկավարությամբ։ Տարածքը մաքրվեց, եկեղեցին հիմնանորոգվեց, իսկ նախկին սեղանատունը վերակառուցվեց և վերածվեց թանգարանի։ Աշխատանքներում կարևոր դեր է ունեցել Քաշաթաղի շրջվարչակազմի այն ժամանակվա ղեկավար, պատմաբան Ալեքսան Հակոբյանը։

2020 թվականի սեպտեմբերի 26-ին տաճարում Քաշաթաղի հոգևոր հովիվ Տեր Բենիամին քահանա Ծատուրյանը Սուրբ պատարագ է մատուցել՝ նվիրված Սուրբ Գևորգի տոնին։ Դա Ծիծեռնավանքում մատուցված վերջին պատարագն էր։ Հաջորդ օրը սկսվել է պատերազմը, իսկ դեկտեմբերի 1-ին հանձնվել է նաև շրջանի հյուսիսային հատվածը։

Ծիծեռնավանքը պատմական աղբյուրներում հիշատակվում է նաև Ագռավի գերեզման, Ագռավի տապան, Աղողլան, Ծիծառնավանք և մի շարք այլ անվանումներով։ Ստեփանոս Օրբելյանը այն ներառել է Սյունիքի մոտ 150 վանքերի շարքում՝ դասելով 30 նշանավոր վանքերի թվում։ Ուշ միջնադարում այն պատկանել է Տաթևի թեմին։

Տաճարի արտաքին չափերն են 12,5 x 25,6 մետր։ Այն ունի չորս զույգ մույթեր, իսկ կառույցի ստորին՝ սրբատաշ բազալտից հատվածը վերագրվում է IV դարին կամ ավելի վաղ ժամանակաշրջանին։ V-VII դարերում ավելացվել են պատերի վերնամասը, ավանդատներն ու խորանը։ Հուշարձանի առանձնահատկություններից են արևմտյան ճակատում մուտքի բացակայությունը, խորանի վերևի կամարակապ սրահը, բեմում լուսամուտ չունենալը և վաղ միջնադարյան հարուստ ներքին հարդարանքը։ Հյուսիսային պատին պահպանվել է որմնանկարի հատված՝ երկու սրբերի պատկերով։

Վանքի անվան հետ կապվող ավանդություններից մեկի համաձայն՝ շինարարների կերակուրը օձից փրկել է եռացող կաթսայի մեջ նետված ագռավը։ Թռչունին թաղել են եկեղեցու արևմտյան լանջի ժայռի մեջ, ինչի հետևանքով համալիրն ստացել է նաև Ագռավի գերեզման և Ագռավի տապան անվանումները։

Պեղումների և մաքրման աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերվել են արձանագրության բեկորներ, ինչպես նաև VII և IX դարերին վերագրվող երկու նահատակների շիրմաքարեր։ Եկեղեցու ներսում և դրսում պահպանվել է ավելի քան 25 արձանագրություն։ Վանքը վերանորոգվել է նաև 1779 թվականին և երկար ժամանակ եղել է Սյունիքից ու Արցախից եկող բազմահազար ուխտավորների կարևոր կենտրոն։

Ծիծեռնավանքը որպես համաշխարհային մշակույթի արժեքավոր կառույց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանավորության տակ փոխանցելու առաջարկ է ներկայացվում։ Ըստ նյութի՝ այսօր վանական համալիրը կրկին գտնվում է գերության մեջ, իսկ ադրբեջանական իշխանությունները բռնազավթված Արցախում և Սյունիքի այս հատվածներում գտնվող հայկական պատմական հուշարձանները ներկայացնում են որպես աղվանական և ջնջում հայերեն արձանագրությունները։

Աղբյուր՝ aravot.am